Fizyczne i psychiczne objawy nietolerancji glutenu
Ból brzucha, wzdęcia czy biegunka to dolegliwości często kojarzone z problemami po spożyciu glutenu. Objawy związane z celiakią, alergią na pszenicę lub nieceliakalną nadwrażliwością na gluten albo pszenicę mogą jednak wykraczać poza przewód pokarmowy. U części osób występują między innymi przewlekłe zmęczenie, bóle głowy, niedokrwistość czy pogorszenie samopoczucia.
Warto jednak zacząć od ważnego rozróżnienia. Określenie „nietolerancja glutenu” nie jest nazwą jednej konkretnej choroby. W języku potocznym używa się go w odniesieniu do kilku różnych problemów zdrowotnych, przede wszystkim celiakii, nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten lub pszenicę oraz alergii na pszenicę.
Choroby te mają odmienne mechanizmy i wymagają innej diagnostyki. Same objawy, nawet jeśli regularnie pojawiają się po spożyciu pieczywa lub makaronu, nie wystarczają do ustalenia przyczyny.
Z artykułu dowiesz się:
Co może kryć się pod określeniem „nietolerancja glutenu”?
Celiakia
Celiakia jest przewlekłą chorobą autoimmunologiczną występującą u osób z predyspozycją genetyczną. Spożycie glutenu wywołuje nieprawidłową reakcję układu odpornościowego, która może prowadzić do uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego i zaburzenia wchłaniania składników odżywczych.
Celiakia może powodować zarówno objawy ze strony przewodu pokarmowego, jak i objawy pozajelitowe. Podstawą leczenia po potwierdzeniu rozpoznania jest ścisła dieta bezglutenowa stosowana przez całe życie.
Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten lub pszenicę
Innym problemem jest nieceliakalna nadwrażliwość na gluten lub pszenicę, określana między innymi skrótem NCGS. U takich osób mogą występować dolegliwości po spożyciu produktów zawierających pszenicę, mimo że diagnostyka nie potwierdza celiakii ani alergii na pszenicę.
Nie istnieje obecnie pojedynczy test laboratoryjny pozwalający jednoznacznie rozpoznać NCGS. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym, wykluczeniu innych przyczyn oraz ocenie reakcji na odpowiednio prowadzoną dietę.
Co istotne, u części pacjentów przyczyną dolegliwości przypisywanych glutenowi mogą być również inne składniki pszenicy.
Alergia na pszenicę
Alergia na pszenicę jest reakcją układu odpornościowego na określone białka występujące w pszenicy. Może powodować objawy ze strony przewodu pokarmowego, skóry i układu oddechowego. Możliwe są między innymi pokrzywka, obrzęk, nieżyt nosa, duszność czy dolegliwości żołądkowo-jelitowe.
W ciężkich przypadkach reakcja alergiczna może mieć charakter ogólnoustrojowy i wymagać pilnej pomocy medycznej.
Jakie mogą być fizyczne objawy problemów związanych z glutenem?
Objawy mogą znacznie różnić się pomiędzy pacjentami oraz zależeć od konkretnego rozpoznania.
W celiakii zaburzone wchłanianie może prowadzić między innymi do niedoboru żelaza, kwasu foliowego czy innych składników odżywczych. U części chorych właśnie niedokrwistość lub przewlekłe zmęczenie mogą być jednym z powodów rozpoczęcia diagnostyki.
Jednocześnie celiakia nie zawsze powoduje nasilone objawy ze strony przewodu pokarmowego. Brak bólu brzucha czy biegunki nie wystarcza więc do jej wykluczenia.
Z drugiej strony częste wzdęcia lub dyskomfort po posiłku nie oznaczają automatycznie problemu z glutenem. Podobne dolegliwości mogą występować w wielu innych zaburzeniach przewodu pokarmowego.
Czy mogą występować objawy psychiczne?
U osób z celiakią oraz nieceliakalną nadwrażliwością opisywane są również objawy dotyczące samopoczucia, snu i funkcjonowania poznawczego.
Mogą to być między innymi:
obniżenie nastroju,
uczucie niepokoju,
problemy ze snem,
trudności z koncentracją,
poczucie zmęczenia lub „mgły mózgowej”.
Trzeba jednak zachować ostrożność w interpretowaniu takich objawów.
Obniżony nastrój, lęk, problemy ze snem czy zaburzenia koncentracji nie są charakterystyczne wyłącznie dla chorób związanych z glutenem. Mogą mieć wiele innych przyczyn zdrowotnych i środowiskowych.
Nie należy zatem zakładać, że pojawienie się depresji, lęku lub przewlekłego zmęczenia oznacza nadwrażliwość na gluten. Takie dolegliwości mogą być jednym z elementów szerszego obrazu klinicznego i powinny być oceniane wraz z pozostałymi objawami.
Zmęczenie i bóle głowy także mogą towarzyszyć chorobie
Objawy pozajelitowe są jednym z powodów, dla których celiakia może przez dłuższy czas pozostać nierozpoznana.
Pacjent może zgłaszać przede wszystkim przewlekłe zmęczenie, bóle głowy albo osłabienie, podczas gdy dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego są niewielkie lub nie występują wcale.
W nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten lub pszenicę również opisywane są zmęczenie, bóle głowy, problemy z koncentracją, bóle mięśni czy zaburzenia snu.
Żaden z tych objawów nie pozwala jednak samodzielnie rozpoznać choroby związanej z glutenem.
Po jakim czasie po jedzeniu mogą pojawić się objawy?
Czas pojawienia się dolegliwości zależy od ich przyczyny.
W alergii na pszenicę reakcja może wystąpić stosunkowo szybko po kontakcie z alergenem. W przypadku nieceliakalnej nadwrażliwości dolegliwości mogą pojawiać się w różnym czasie po posiłku.
Celiakia działa inaczej. Jest chorobą autoimmunologiczną i nie można jej rozpoznawać na zasadzie: „zjadłem pieczywo, po godzinie boli mnie brzuch, więc mam celiakię”.
Co więcej, osoba z potwierdzoną celiakią może nie odczuwać wyraźnych objawów po przypadkowym spożyciu glutenu, a mimo tego dochodzić może do niekorzystnej reakcji immunologicznej.
Czas wystąpienia objawów może być więc jedną z informacji pomocnych podczas wywiadu lekarskiego, ale sam w sobie nie pozwala określić przyczyny dolegliwości.
Czy zawsze problemem jest gluten?
Nie.
To szczególnie ważne u osób, które obserwują poprawę po odstawieniu pieczywa, makaronu lub innych produktów pszennych.
Pszenica zawiera nie tylko gluten. Znajdują się w niej także inne składniki, które u niektórych osób mogą wywoływać lub nasilać dolegliwości.
Jednym z przykładów są fruktany należące do grupy fermentujących węglowodanów FODMAP. U części osób, szczególnie z zespołem jelita drażliwego, ograniczenie produktów pszennych może zmniejszać wzdęcia i ból brzucha właśnie poprzez zmniejszenie spożycia fruktanów, a niekoniecznie przez eliminację samego glutenu.
Dlatego poprawa po wykluczeniu pieczywa z jadłospisu nie jest równoznaczna z rozpoznaniem nietolerancji glutenu.
Jak sprawdzić, czy objawy rzeczywiście mają związek z glutenem?
Przy podejrzeniu celiakii nie należy samodzielnie przechodzić na dietę bezglutenową przed wykonaniem odpowiedniej diagnostyki.
Ograniczenie lub całkowite wyeliminowanie glutenu może spowodować zmniejszenie nieprawidłowości wykrywanych w badaniach i utrudnić postawienie prawidłowego rozpoznania.
W diagnostyce celiakii wykorzystuje się przede wszystkim badania serologiczne odpowiednich przeciwciał. W zależności od sytuacji klinicznej lekarz może zdecydować również o dalszych badaniach, w tym diagnostyce gastroenterologicznej.
Diagnostyka alergii na pszenicę przebiega inaczej i może obejmować ocenę alergologiczną.
Rozpoznanie nieceliakalnej nadwrażliwości wymaga natomiast wcześniejszego wykluczenia przede wszystkim celiakii oraz alergii na pszenicę, a także rozważenia innych możliwych przyczyn objawów.
Dobrym rozwiązaniem może być także prowadzenie dzienniczka, w którym zapisywane są spożywane produkty, czas wystąpienia dolegliwości i ich nasilenie. Takie informacje mogą ułatwić późniejszą konsultację, ale nie zastępują diagnostyki medycznej.
Dlaczego nie warto eliminować glutenu „na próbę” przed badaniami?
Dieta bezglutenowa może wydawać się prostym sposobem sprawdzenia, czy gluten jest przyczyną problemów. W praktyce takie postępowanie może utrudnić późniejszą diagnostykę celiakii.
Poprawa samopoczucia po wyeliminowaniu produktów pszennych również nie rozstrzyga przyczyny dolegliwości. Jednocześnie zmniejsza się bowiem spożycie glutenu, fruktanów i wielu innych składników żywności.
Niepotrzebnie restrykcyjna dieta może ponadto utrudniać prawidłowe bilansowanie jadłospisu.
Dlatego przy nawracających dolegliwościach lepszym rozwiązaniem jest najpierw konsultacja i ustalenie, jakie badania są wskazane.
Co zmienia się po rozpoznaniu celiakii?
W potwierdzonej celiakii podstawą leczenia jest ścisła dieta bezglutenowa.
Nie chodzi wyłącznie o zastąpienie tradycyjnego chleba pieczywem bezglutenowym. Konieczne jest nauczenie się rozpoznawania źródeł glutenu, czytania etykiet produktów oraz ograniczania ryzyka przypadkowego zanieczyszczenia żywności glutenem.
Przy wyborze produktów warto zwracać uwagę przede wszystkim na:
ich skład,
prawidłowe oznakowanie,
informacje producenta dotyczące obecności glutenu,
możliwość zanieczyszczenia krzyżowego,
warunki przygotowywania i przechowywania żywności.
W przypadku osób z celiakią istotna jest również organizacja przygotowywania posiłków w domu, szczególnie gdy pozostali domownicy spożywają produkty zawierające gluten.
Dieta bezglutenowa powinna jednocześnie pozostać pełnowartościowa. Sam fakt oznaczenia produktu jako bezglutenowego nie oznacza automatycznie, że ma on korzystniejszy skład żywieniowy.
Osoby, które muszą stosować dietę bezglutenową, mogą korzystać również z wyspecjalizowanych producentów i piekarni oferujących produkty bez glutenu. Przykładem jest piekarnia bezglutenowa HERT, przy czym niezależnie od miejsca zakupu warto każdorazowo sprawdzać skład, oznakowanie produktu i informacje dotyczące możliwego zanieczyszczenia glutenem.
Czy objawy ustępują po przejściu na dietę bezglutenową?
Zależy to przede wszystkim od rzeczywistej przyczyny dolegliwości.
W celiakii ścisła dieta bezglutenowa jest podstawowym i koniecznym elementem leczenia. Poprawa samopoczucia może następować stopniowo, a tempo ustępowania poszczególnych objawów jest różne.
W przypadku nieceliakalnej nadwrażliwości sytuacja jest bardziej złożona. Stopień koniecznych ograniczeń może być indywidualny, a dodatkowo trzeba uwzględnić możliwość reakcji na inne składniki pszenicy.
Jeżeli mimo odpowiednio prowadzonej diety dolegliwości utrzymują się, warto ponownie przeanalizować ich przyczynę. Nie każdy ból brzucha, wzdęcie czy przewlekłe zmęczenie u osoby unikającej glutenu wynika z przypadkowego kontaktu z tym białkiem.
Objawy są wskazówką, a nie diagnozą
Fizyczne i psychiczne objawy przypisywane potocznie „nietolerancji glutenu” mogą być bardzo różnorodne. Bóle brzucha, biegunka i wzdęcia są najbardziej oczywiste, ale w określonych chorobach mogą współwystępować również zmęczenie, bóle głowy, niedokrwistość, problemy ze snem czy pogorszenie samopoczucia.
Żaden z tych objawów nie jest jednak charakterystyczny wyłącznie dla glutenu.
Powtarzające się dolegliwości warto potraktować jako wskazanie do poszukania ich przyczyny, a nie jako podstawę do samodzielnego wprowadzania restrykcyjnej diety. Prawidłowe rozpoznanie pozwala określić, czy eliminacja glutenu jest rzeczywiście potrzebna oraz jak należy prowadzić dietę, aby była bezpieczna i pełnowartościowa.
Źródła i dalsza literatura
Przed publikacją warto oprzeć materiał między innymi na aktualnych materiałach Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej dotyczących celiakii, alergii i nietolerancji pokarmowych oraz na aktualnych rekomendacjach towarzystw gastroenterologicznych dotyczących diagnostyki celiakii.
